Hiung-nu (Çince: pinyin, Xiōngnú; Wade-Giles: Hsiung-nu, Türkiye Cumhuriyeti'nin literatüründe
Büyük Hun İmparatorluğu), M.Ö 4'ncü yüzyıldan M.S. 4. yüzyıla kadar Orta Asya'nın önemli bir bölümünü ele geçirip bir imparatorluk kurmuş olan Ön Türk ile Moğolların karma topluluğuna verilmiş olan çince isimdir. Asya Hunlarının, Avrupa'ya hucum etmiş olan Avrupa Hunlarından ayırt edebilmek için bu bu çince isimleri ile tanımlanırlar.
Çoğu batılı bilimciler Hiung-nu halkını, Avrupa'ya kadar gelmiş olan Hunların asıl çekirdeği olarak görürler. Bir başka deyişle, batıya hareketleri ile başka milletlerle karışmış olmadan önceki halleriyle gerçek Proto-Hun halkı olarak kabul ederler. Günümüzde varlığını sürdüren Türk halkları, Hiung-nu'ları en eski ataları olarak görürler; ama bugüne kadar ne Avrupa'ya gelen Hunların ne de Türk halklarının atası oldukları kesin olarak kanıtlanamamıştır. Hiung-nu'ların bir sürü küçük göçebe kavimden oluşmuş bir topluluk oldukları ve siyasi duruma göre sık sık dağılıp tekrar yeniden şekillenmiş oldukları düşünülür.
Dil: Ön (Proto)-Türkçe
Başkent: Shangku
Yönetim: Boylar birliğine dayanan "Konfederatif" birlik
Devlet Başkanı: Tanhu
Danışma Kurulu: Ayukı
Başlangıç Tarihi: M.Ö. 220
Yıkılışı: M.Ö. 46
İlk Hükümdarı: Bilinen ilk hükümdarı Teoman (M.Ö. 220 - M.Ö. 209)
Son Hükümdarı: Vutatiho Yabgu (46)
Önceki devlet: Proto-Türkler
Sonraki devlet: Güney Hiung-nu (Batı Hun İmparatorluğu)
Hunların kökleri
Farklı isimlendirmeler
Bugün bilinenlere göre Turuklar, Hiung-nu'lar ve Hunlar, bugün Moğolistan'a ait olan Altay ve Sayan Dağları arasındaki bölgeden gelmişlerdir. Bu üç halk birbirleriyle en azından akraba olduğu ve ya hatta aynı halk oldukları düşünülür, ama farklı kaynaklarda farklı isimlerle tanımlanmalarından ötürü günümüzün tarih bilimcileri tarafından bu isimler farklı tarihi dönemleri için kullanılır.
Çin kaynaklarının aktardığı isimle söylemek gerekirse; "Hiung-nu" Mao-Tun'un (Mete Han/Oğuz Han) kurduğu devletin de ismidir. Modern tarihçiler tarafındansa Hunların doğudaki çekik gözlü, tipik Türk-Moğol kökleri için kullanılır.
Hunlar, Hiung-nu'ların batıya giderek Hint-Avrupa halkları ile karışan kolu için kullanılır. "Hunlar" isimi, çoğunlukla sırf Atilla ve Avrupa'ya getirdiği halklar topluluğu ile bağlantıya getirilsede, bazı tarihçiler Hiung-nu ismini Avrupa Hunları için de kullanırlar.
Hiung-nu halkı farklı kaynaklarda farklı isimlerle adlandırılmaktadırlar. En yaygın isimler şunlardır:
Hun
Huna
Hunlar
Khuni
Hiung-nu
Hsiung-nu
Xun-nu
Xiong-nu
Xiyon
M.S. 200 yılında dünyadaki siyasi durum:
M.S. 2 yılında Hunların önemli düşmanı Çin Hanedanlığı:
M.S. 300 Büyük Hun Devleti dağıldıktan sonra dünyada siyasi durum:
Çin seddi
At üstünde 4 yana atış yapabilen Türk okçusu.
Egemenlik Alanı Orta Asya steplerindeki tüm Türk boyları, Moğol kabileleri, Moğol Tatarları, Tunguzlar, Yüeçiler (Kuşhanlar), Çin Hanedanlığı, İpek Yolu. Kapladığı alan: Kuzeyde Sibirya; güneyde Tibet, Keşmir; doğuda Büyük Okyanus; batıda Hazar Denizi (18.000.000 km²).
Çiçi'nin Çin kayıtlarındaki sözleri Çin elçisinin Çiçi ile ilgili düştüğü bir kayıt şöyledir:
" Boyun eğmeyeceğiz. Zira öteden beri Türkler kuvveti takdir eder, tabi olmayı hakir görürler. Savaşçı süvari hayatımız sayesinde adı yabancıları titreten bir millet olduk. Biz ölsek de, kahramanlığımızın şöhreti kalacak, çocuklarımız ve torunlarımız diğer kavimlerin efendisi olacaktır." Devlet Yönetimi Hun devleti başında bulunan kişi " tan-hu" ya da "şen-yu" olarak anılıyordu.
Tanhu sözcüğü bir unvan olarak " sonsuz genişlik" anlamına gelmektedir. Hükümdarlık da kut anlayışı egemendi. Hükümdarlığın tanrıdan geçtiği görüşü vardı. Ülke, töre hükümlerine göre yönetilirdi. Şenyunun görevi, ülkede dirliği sağlamak, adaleti gerçekleştirmek, orduya komuta etmek, meclisi yönetmek olarak sıralanabilir. Hükümdarlık babadan oğla geçmektedir. Ülke oğullar arasında doğu, batı, merkez olarak miras bırakılmaktadır. Türk devleti hükümdarı eşine "ka-tun"(hatun) denirdi. Yönetimde söz sahibiydi. Büyük Hun Devleti'nde üç meclis bulunuyordu.
- 1. Meclis: Dini nitelikte konular tartışılır. Yılın ilk aylarında toplanırdı.
- 2. Meclis: Haziran ayında toplanır ve devlet işleri görüşülürdü.
- 3. Meclis: Sonbaharda toplanılır ve askeri işler görüşülürdü.
Devamlı devleti yöneten " seçkinler meclisi" vardı. Bu meclise " toy " denilmekteydi.
Ordu - a. Hun ordusu ücretli değildi.
- b. Hun ordusunda kadın-erkek asker sayılır, her an savaşa hazır bulunurdu. (ordu-millet anlayışı)
- c. Hun ordusunun temeli atlı askerlere dayanırdı.
- d. Ordu tümen sistemine göre teşkilatlanmıştır. (10.000 kişi)
- e. Kullanılan araçlar: ok ve yaydı. Yakın dövüşte kılıç, kargı kullanılırdı.
- f. Savaş stratejisi; keşif seferleri ve yıpratma savaşları olarak ikiye ayrılıyordu.
- g. Sahte geri çekilme ve turan taktiği teknikleri kullanıldığı Çin kayıtlarından öğrenilmektedir.
Büyük Hunların Türk ve Dünya Tarihine katkıları - Ordu örgütlenmesinde 10'luk sistem Mete döneminde oluşturulumuş ve günümüze kadar gelmiştir. Batı uygarlıkları bu sistemi Türkler'den almıştır.
- Hun akınlarına karşı tarihi Çin seddi yapılmıştır.
- Kavimler Göçünün başlamasında Hun devletinin yıkılışı ilk etkendir.
Diğer Türk devletlerine intikal eden olumsuz miras ise parçalanma ve iktidar için mücadele eden Türk boyları genetiğidir.
Hiung-nu tanhular listesiHiung-nu1. Toman (Teoman) Tanhu 頭曼單于 tóumàn dānyú (?-M.Ö. 209)
2. Motun (Mete) Tanhu 冒頓單于 mào dùn dān yú (M.Ö. 209 - M.Ö. 174)
3. Lao-şang Tanhu 老上單于 lǎoshàng dānyú (M.Ö. 174 - M.Ö. 161)
4. Çun-çen (Kün) Tanhu 軍臣單于 jūnchén dānyú (M.Ö. 161 - M.Ö. 126)
5. İ-çi-hsien (İçihise) Tanhu 伊稚斜單于 yīzhìxié dānyú (M.Ö.126 - M.Ö. 114)
6. Vu-vei Tanhu 烏維單于 wūwéi dānyú (M.Ö. 114 - M.Ö. 105)
7. Vu-şih-lu-er Tanhu 烏師廬兒單于 wūshīlúér dānyú (M.Ö. 105 - M.Ö. 102)
8. Çü-li-hu Tanhu 呴犁湖單于 xǔlíhú dānyú (M.Ö. 102 - M.Ö. 101)
9. Çü-ti-hu Tanhu 且鞮侯單于 qiědīhóu dānyú (M.Ö. 101 - M.Ö. 96)
10. Hu-lu-gu Tanhu 狐鹿姑單于 húlùgū dānyú (M.Ö. 96 - M.Ö. 85)
11. Khuandi Tanhu 壺衍鞮單于 húyǎndī dānyú (M.Ö. 85 - M.Ö. 68)
12. Khuyluy Tanhu 虛閭權渠單于 xūlǘquánqú dānyú (M.Ö. 68 - M.Ö. 60)
13. Uven-güydi Tanhu 握衍朐提單于 wòyǎnqúdī dānyú (M.Ö. 60 - M.Ö. 58)
Beiting Hiung-nu 北庭匈奴 (M.Ö. 58 - M.Ö. 36)
1. Khukhasie Tanhu 屠耆單于 túqí dānyú (M.Ö. 58 - M.Ö. 56)
2. 呼揭單于 hūjiē dānyú (M.Ö. 57)
3. 車犁單于 chēlí dānyú (M.Ö. 57 - M.Ö. 56)
4. 烏籍單于 wūjí dānyú (M.Ö. 56)
5. 閏振單于 rùnzhèn dānyú (M.Ö. 56 - M.Ö. 54)
6. Çiçi Tanhu 郅支骨都侯单于 zhìzhī gǔdōuhóu dānyú (M.Ö. 56 - M.Ö. 36)
伊利目单于 yīlìmù dānyú (M.Ö. 49)
Batı Hiung-nu 西匈奴 (M.Ö. 56 - M.Ö. 36)Çi-çi Tanhu 郅支單于 (M.Ö. 56 - M.Ö. 36) (Çiçi ve oğulları Batı'ya çekilmiş ve Talas'ın batısını yönetmiştir.)
Doğu Hiung-nu 東匈奴Hiung-nu ana hanedanlığının devamıdır.
14. Ho-han-ye Tanhu 呼韓邪單于 hūhánxié dānyú (M.Ö. 56 - M.Ö. 31)
15. Joti Tanhu 復株累若鞮單于 fùzhūléi ruòdī dānyú (M.Ö. 31 - M.Ö. 20)
16. Seuse-joti Tanhu 搜諧若鞮單于 sōuxié ruòdī dānyú (M.Ö. 20 - M.Ö. 12)
17. Çeya-joti Tanhu 車牙若鞮單于 chēyá ruòdī dānyú (M.Ö. 12 - M.Ö. 8)
18. Üçjolu-joti Tanhu 烏珠留若鞮單于 wūzhūliú ruòdī dānyú (M.Ö. 8 - M.S. 13)
19. Uluy joti Tanhu 烏累若鞮單于 wūléi ruòdī dānyú (M.S. 13 - M.S. 18)
20. Şikao-joti Tanhu 呼都而屍道皋若鞮單于 hūdōu érshì dàogāo ruòdī dānyú (M.S. 18 - M.S. 46)
21. Vutatiho Tanhu 烏達鞮侯單于 wūdádīhóu dānyú (M.S. 46)
Kuzey Hiung-nu 北匈奴 (M.S. 46 - M.S. 156)1. Panu Tanhu 蒲奴單于 púnú dānyú (M.S. 48 - ?)
2. 優留单于 yōuliú dānyú (? - M.S. 87)
3. (Adı bilinmiyor) (M.S. 88 - M.S. 91)
4. 於除犍单于 yūchúqián dānyú (M.S. 91 - M.S. 93)
5. 逢侯单于 fénghóu dānyú (M.S. 94 - M.S. 118)
Güney Hiung-nu 南匈奴 (M.S. 48 - M.S. 216)1. Pi 醢落屍逐鞮單于 hǎiluò shìzhúdī dānyú = 比 (46 - 56)
2. 丘浮尤鞮單于 qiūfúyóudī dānyú (56 - 57)
3. 伊伐於慮鞮單于 yīfáyūlǜdī dānyú (57 - 59)
4. Sanmuldutzu Tanhu 醢童屍逐侯鞮單于 hǎitóng shìzhú hóudī dānyú (59 - 63)
5. 丘除車林鞮單于 qiūchúchē líndī dānyú (63)
6. 湖斜屍逐侯鞮單于 húxiéshìzhú hóudī dānyú (63 - 85)
7. Yuliu Tanhu 伊屠於閭鞮單于 yītú yūlǘdī dānyú (85 - 88)
8. 休蘭屍逐侯鞮單于 xiūlán shìzhú hóudī dānyú (88 - 93)
Yuçukien Tanhu 於除犍單于 yū chú qián dānyú (88 - 93) ?
9. Ankuo Tanhu 安國單于 ānguó dānyú (93 - 94)
10.Tingtoşi - suyheuti Tanhu 亭獨屍逐侯鞮單于 tíngdú shìzhú hóudī dānyú (94 - 98)
11.Vanşiçi - suyti Tanhu 萬氏屍逐侯鞮單于 wànshì shìzhú hòudī dānyú (98 - 124)
12.Vuçihu - şihço Tannhu 烏稽侯屍逐鞮單于 wūjīhóu shìzhú hòudī dānyú (124 - 128)
13.Tejoşi - Suytsieu Tanhu 去特若屍逐就單于 qùtè ruòshì zhújiù dānyú (128 - 140) İntihar etti.
Çenieu Tanhu 車鈕單于 chēniǔ dānyú (Tahta boş 140 - 143)
14.Hulanjoşi Suytsieu Tahta 呼蘭若屍逐就單于 hūlán ruò shìzhú jiùdānyú (143 - 147)
15.İlingşi - Suytsieu Tahta 伊陵屍逐就單于 yīlíng shìzhújiù dānyú (147 - 172)
16.Totejoşi - Suytsieu Tanhu 屠特若屍逐就單于 tútèruò shìzhú jiù dānyú (172 - 177)
17.Huçing Tanhu 呼征單于 hūzhēng dānyú (177 - 179)
18.Kiangkiu Tanhu 羌渠單于 qiāngqú dānyú (179 - 188)
19.Teçişi Tanhu 持至屍逐就單于 chízhì shìzhú jiù dānyú (188 - 195)
須卜骨都侯單于 xūbǔgǔ dōuhóu dānyú (188 - 189)
Huçutsiuen Tanhu 呼廚泉單于 hūchúquán dānyú (195 - 216)
Kaynak ...
http://tr.wikipedia.org/wiki/Hiung-nuhttp://en.wikipedia.org/wiki/Xiongnu
31 Mart, 2008, 02:27:29
